Roma ve Augustus Tapınağı
Tektosagların yurdu olan bu kentin bir Roma eyaleti yönetim merkezine dönüşmesinin ilk inşaa faaliyetlerinden biri Roma ve Augustus Tapınağı’dır.
Roma ve Augustus Tapınağı
Tektosagların yurdu olan bu kentin bir Roma eyaleti yönetim merkezine dönüşmesinin ilk inşaa faaliyetlerinden biri Roma ve Augustus Tapınağı’dır. Her ne kadar tapınağın inşa sürecine dönük olarak çeşitli argümanlar bulunsa da güncel yaklaşım tapınağın Augustus Dönemi’nde inşa edildiği yönündedir (Görkay ve Mitchell, 2011, 91-92).
Romalılar’ın mekan kurgu pratiği oldukça proraganda yüklüdür, bu yönden bakınca kentin en eski tapınımların (Frig ve Galat) yer aldığı yüksekçe bir tepe olan bu alanda ilk imparator için adanmış bir tapınağın inşası yeni yönetsel düzenin kendini meşru kılma yoluydu.
Galatlar’ın etkisinin Roma yönetimindeki kente yansıması Augustus tapınağı’nda izlenebilmektedir. Tapınağın antae duvarı üzerinde yer alan metin, Tanrı Augustus ve Tanrıça Roma’nın tapınağına hizmet etmiş Galat elitlerini ve işlerini aktarmaktadır. Eyaletin imparatorluk himayesini ve kentin eski sakinleri Galatlar ile birliğinin göstergesi olarak görülebilir bu yazıt. Diğer bir deyişle Galat kimliği ve Roma egemenliğinin elitler tarafından hamiliğini ifade etmektedir.
Tapınağı mühim kılan bir diğer unsur Augustus’un otobiyografisini, sivil ve askeri alandaki işlerini aktaran iki dilde hazırlanmış yazıtın, Res Gestae Divi Augusti, burada bulunmasıdır. Pronaos’ta imparatorluk dili olan Latince olarak, güneydoğu cella duvarında ise orijinal dilini tam olarak karşılamayan Yunanca çeviri ile bu yazıt yer almaktadır.
Tapınak, kente karakter kazandıran bir yapıydı, evvelinde Ankyra daha ihtişamlı bir yapıya sahip olmamıştı, bundan dolayı olmalıdır ki diğer mimari, tapınağın çevresinde üremeye başladı. Kentin damarları olan caddeler mekansal olarak iki eksenli bir düzen oluşturup ve tapınak, kuzey-güney yönlü ana caddenin (cardo maximus) hemen yakınında ve aynı zamanda bu caddenin üzerindeki kamu binalarından uzanan sütunlu yol ile caddeye bağlanmaktaydı.
Tapınak, daha sonra etrafında gelişen Roma kentinin planlanmasında vurgu noktası olarak karşımıza çıkmaktaydı. Bir tepe üzerinde, güneybatı-kuzeydoğu doğrultusunda sekiz basamaklı bir krepidoma üzerinde yükselen tapınak bir çok yerden görünmekteydi. Ön tarafında sekiz ve yanlarda 15’er sütun ile bezenmiş tapınağın pronaos kısmında dört sütün yer almaktaydı. Arkada yani opisthodomos bölümünde ise iki sütun bulunmaktaydı. Tapınak, duvarlarda yer yer izlenebilen boya izlerinden yola çıkarak döneminde altın rengine boyanmış olduğu düşünülmektedir. Yazıtta ise harflerin birkaçında koyu kırmızı boya kalmıştır.
Tapınak, 5-6. yüzyılda kiliseye çevrilmiştir. Bu dönemi temsil eden yazıtlar, haç motifleri yapının duvarlarında görülebilmektedir. Kilise olarak kullanımına dönük olarak tapınakta yapışan düzenleme kapsamında pronaos korunarak olasılıkla narthex olarak kullanılmıştır (Serin, 2018: 344). Cella’nın döşemesi kaldırılarak pronaos ile aynı zemin seviyesine getirilmiştir. Cellanın güney duvarına bu dönemde 3 adet pencere açılmıştır. Opisthodomos’un yerini alan dörtgen formlu, kilisenin apsisi olabilecek yapının tarihlemesi hakkında tartışmalar bulunmaktadır (Mitchell-Görkay, 2011: 95; Serin, 2018: 345-347).
Osmanlı Dönemi’nde yapı Ak Medrese olarak bilinmektedir. Medrese’nin kim tarafından yapıldığına dair net bir bilgi olmamakla birlikte Fatih Dönemi tahrir kaydında da ismine rastlanmamıştır. II. Bayezid döneminde Çorlulu Ali Efendi’nin bu medresede ders verdiği Tacü’t-tevarih’de geçtiği aktarılmaktadır. Dolayısıyla bu iki dönem arasında bir zamanda hizmet vermeye başlamış olmalıdır (Ergenç, 1980: 99). 1523 itibarıyla Ak Medrese vakfının tahrir defterlerinde yıllık gelir kaydının olduğu görülmektedir. (Kılcı, 2016. 120). Ogier Ghiselin de Busbecq ile seyahat eden Hans Dernschwam 1555’te tapınağın üst yapısının olmadığından, iç kısmında cella duvarına bitişik derme çatma, kerpiçten inşa edilmiş 10 tane odanın hocalar için yapıldığını anlatmaktadır (1992: 256).
Osmanlı’nın son dönemlerinde vakfın gelirlerinin azalmasıyla yapının kaderine terkedildiği anlaşılmaktadır. Camiye yakın duvarının yani kuzeybatı cella duvarının birkaç metresinin vakıf idaresi tarafından yıkılarak taşlarının alındığı, sonrasında yıkılmaya meyilli olan bu kısımda yer alan 12 adet yapı taşının Hacı Bayrâm-ı Velî hazretlerinin türbesi önünde inşa edilmekte olan şadırvanda kullanılması yönündeki şikayetlere hızlıca yöneticiler tarafından müdahale edilmiştir. Aynı zamanda vakıf idaresi tarafından yıkılan duvarın bulunduğu alandan geçişi engellemek için de belediye tarafından söz konusu açıklığın kapatılması amacıyla bir duvar örüldüğü bilgisi makama iletilmektedir (BOA, BEO.27/1996) (Sökmen Adalı, 2022:183). Tapınak, Cumhuriyetin ilk yıllarında açık hava müzesi olarak hizmet vermiştir. Günümüzde ise ayakta kalma mücadelesi içindedir.
Giovanni Leonardi ve Roma-Augustus Tapınağı'nın Korunması
Yazıtın 1800’lerin ikinci yarısında kopyalanma sürecinde ve Ankara’ya seyahat eden gezginlerin notlarında ortak bir isim öne çıkmaktadır: Ankaralı Eczacı Giovanni Leonardi. Özellikle Ankara ve çevresindeki eski eserler ve yazıtlar söz konusu olduğunda, Leonardi’yi hem yazıtları kopyalayan bir araştırmacı hem de eski eserler hakkında bilgi sağlayan bir kaynak olarak görmekteyiz.
Osmanlı arşiv belgeleri incelendiğinde, Giovanni Leonardi’nin bir koruma memuru olarak görev yaptığı anlaşılmaktadır. Nitekim 1873 yılında, Ankara’daki eski eserlerin, özellikle de Roma ve Augustus Tapınağı’nın korunmasıyla ilgili olarak Ankara Vilayeti ve Sadrazamlık makamı arasında yürütülen yazışmalar, kendisine resmi bir yetki verilmesini öngörmektedir. 5 Aralık 1873 tarihli Sadrazamlık makamından Ankara Vilayeti’ne gönderilen yazıda, 29 Ağustos 1873 tarihli önceki yazıya dayanarak, Eczacı Giovanni Leonardi’nin koruma memuru olarak Augustus’un vasiyetnamesini içeren yapıyı gözetmeye devam etmesi ve gerektiğinde kendisine yardımcı olunması emredilmektedir.
Bu yetkinin 17-18 Temmuz 1874 tarihlerinde yenilenerek devam ettirildiği görülmektedir. Üstlendiği bu görev çerçevesinde, Giovanni Leonardi, Roma ve Augustus Tapınağı’nın Augustus’un vasiyetnamesini barındırdığını ve bu yönüyle önemli bir eser olduğunu Sadrazamlık makamına ayrıntılı raporlarla iletmiştir. Hazırladığı ekspertiz raporları sayesinde tapınağın güncel durumunu Osmanlı yetkililerine aktarmış ve yapının korunmasına yönelik farkındalığın artmasına katkıda bulunmuştur.
Kaynakça
BOTTERI, P., V. VERONESI, S. RAVALICO. 2018. Progetto Ancyra. Il tempio di Augusto e Roma ad Ankara, Edizioni Università di Trieste, Trieste.
COOLEY, A. E. (2009) Res Gestae Divi Augusti: Text, Translation, and Commentary, Cambridge.
COŞKUN, A. (2012) Intercultural Anthroponomy in Hellenistic and Roman Galatia, Gephyra (9) 51-68.
COŞKUN, A. (2014) Neue Forschungen zum Kaiserkult in Galatien. Edition der Priester-Inschriften des Ankyraner Sebasteions (OGIS 533 = Bosch 51) und Revision der Frühen Provinzialgeschichte, Der Beitrag Kleinasiens zur Kultur- und Geistesgeschichte der griechisch-römischen Antike, Akten des Internationalen Kolloquiums, Wien, 3 –5 November 2010, ed. J. Fischer, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften. Wien; 35-73.
COŞKUN, A. (2021) Galat Krallıkları, Hellenistik ve Roma Dönemlerinde Anadolu: Krallar, İmparatorlar, Kent Devletleri, der. O. Tekin, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul; 124-143.
CUNLIFFE, B. (2018) The Ancient Celts. Second Edition, Oxford University Press, UK
DARBYSHIRE, G., MITCHELL, S., VARDAR, L. (2000) The Galatian Settlement in Asia Minor, Anatolian Studies (50) 75-97.
DERNSCHWAM, H. (1992) İstanbul ve Anadolu’ya Seyahat Günlüğü, Çev. Y. Önen, Kültür Bakanlığı Yayınları 885, Dünya Edebiyatı Dizisi 5, Mersin.
ERGENÇ, Ö. (1980) XVII. Yüzyılın Başlarında Ankara’nın Yerleşim Durumu Üzerine Bazı Bilgiler, Osmanlı Araştırmaları I, 79-108.
GÖRKAY, K., MITCHELL, S. (2011) Augustus ve Roma Tapınağı, Roma Dönemi’nde Ankyra, der. M. Kadıoğlu, K. Görkay, S. Mitchell, Yapı Kredi Yayınları, Ankara; 79-98.
GÜVEN, S. (1994) Res Gestae Divi Augusti Yazıtı ve Ankara’nın Roma Dünyasındaki Yeri, Ankara Ankara, der. E. Batur, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul; 51-61.
GÜVEN, S. (1998) Displaying the Res Gestae of Augustus: A Monument of Imperial Image for All, Journal of the Architectural Historians (57/1) 30-45.
GÜVEN, S. (2019). Monumentum Ancyranum Yazının Anıtı/Mimarlığın Yazısı, İnci Aslanoğlu için Bir Mimarlık Tarihi Dizimi, der. T. Elvan Altan, Sevil Enginsoy Ekinci, Ankara: Kalkan Yayıncılık, 1-5.
KADIOĞLU, M., GÖRKAY, K. (2011) Kent Planı Gelişimi, Roma Dönemi’nde Ankyra, der. M. Kadıoğlu, K. Görkay, S. Mitchell, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul; 243-252.
KILCI, A. (2016) Haci Bayram-ı Velî Döneminden Ankara’da Ak Medrese ve Kara Medrese, der. A. C. Haksever, Uluslaraarası Hacı Bayram-ı Veli Sempozyumu Bildiriler Kitabı 1, Ankara; 115-144.
KOŞAY, H. Z. (1939) Haberler- Ankara Mabedindeki Hafriyat 1939, Belleten 3, Sayı 11-12, s. 463.
KOŞAY, H. Z. (1957) Ankara Augustus Mabedi Kazısı, Augustustempel in Ankara, Anadolu/ Anatolia II, 133-135.
KRENCKER, D., SCHEDE, M., (1936) Der Tempel in Ankara, (Archaologisches Institut des Deutschen Reiches, Denkmaler Antiker Architektur, Band 3).
MITCHELL, S., FRENCH, D. (2012) The Greek and Latin Inscriptions of Ankara (Ancyra). Vol I: From Augustus to the end of the third Century AD, Munchen 2012.
SCHEDE, M. (1926). “Photographische Aufnahmen vom Monumentum Ancyranum” AA 1926: 465-466.
SERIN, U. (2018) Ankara and the Temple of Rome and Augustus in the Late Antique, Byzantine and Turkish Periods, eds. P. Botteri, V. Veronesi, S. Ravalico, Progetto Ancyra. Il tempio di Augusto e Roma ad Ankara, Edizioni Università di Trieste, Trieste; 335-377.
SERİN, U. (2020). Augustus ve Roma Tapınağı Kazı Çalışmaları, İçinde, Kozak, N. (Editör), Online Türkiye Turizm Ansiklopedisi, https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/augustus-ve-roma-tapinagi-kazi-calismalari (Erişim tarihi: 23.02.2025).
SÖKMEN ADALI, E. (2022) Geç Osmanlı Dönemi Resmî Yazışmalarında Ankara Augustus Tapınağı, Arkeoloji ve Sanat 171, 181-187.
SÖKMEN ADALI, E., (2022), “Ankara Roma ve Augustus Tapınağı’nı Korumaya Memur Edilmiş Eczacı Giovannı Leonardi’nin Res Gestae Çevirisi", Arkeoloji ve Sanat, (170) 159-178.
SÖKMEN ADALI, E., (2023) "İmparatorluk İmgesi Olarak Politik Peyzajda Ankyra Roma ve Augustus Tapınağı", SPLANDES, Sekizgen Academy 3.
Share on
