Res Gestae Divi Augusti
Roma’nın Galatia Eyaleti’nin başkenti olan Ankyra, ilk imparatora ve Tanrıça Roma’ya adanmış tapınağı ile günümüze çok önemli bir belge ulaştırmıştır. Ankara Roma ve Augustus Tapınağı’nın Res Gestae Divi Augusti Yazıtı (RGDA), ilk Roma imparatoru Augustus’un otobiyografisinin en iyi korunan örneği olarak Roma ve Eskiçağ tarihinin en önemli yazılı belgelerinden biri sayılmaktadır.
Yazıtın Çevirileri
Yazıtın yunancası tapınağın güney-doğu cephesinde yer almaktadır. Osmanlı dönemi’nde bu duvara bitişik evlerin iç mekanında kalması itibarıyla korunmuş olduğu gibi bir o kadar da bu evlerin tavan hatıllarının yerleştiği yuvalar nedeniyle de kısmen tahrip olmuştur. Yazıt 35 bölüm ve 1 ekten oluşmaktadır. 19 sütun halinde kazınmıştır. Burada sunulan ingilizce metin Profesör Dr. Alison E. Cooley'den alınan izinle paylaşılmaktadır. (© A. E. Cooley. 2009. Res Gestae Divi Augusti, Text, Translation, and Commentary, Cambridge University Press.) Türkçe metin Prof. Dr. Turhan Kaçar’ın izni ile burada yer almaktadır.
Res Gestae Divi Augusti iki dilde tapınağın duvarlarında yer alır. Augustus’un askeri zaferleri, inşa ettirdiği anıtlar, Roma halkına sağladığı hizmetler ve siyasi kariyeri boyunca gerçekleştirdiği reformları içeren bu yazıtın Latincesi tapınağın pronaosunda yer alır.
Osmanlıca çeviri, Ankaralı bir Eczacı olan Giovanni Leonardi'nin Latinceden yaptığı çeviridir. Bu metin, kendisi tarafından tapınağın korunması gerekliliğini içeren yazışmalar neticesinde bir expertiz raporu ile Sadaret makamına 1873'de iletilmiştir.
Res Gestae Divi Augusti Yazıtı Kopyalanma Tarihçesi*
Emine Sökmen Adalı
* Bu yazı Dr. Emine SÖKMEN ADALI’nın 2022 tarihli “Ankara Roma ve Augustus Tapınağı’nı Korumaya Memur Edilmiş Eczacı Giovanni Leonardi’nin Res Gestae Çevirisi” Arkeoloji ve Sanat (170), s. 159-178’den alınmıştır.
Roma’nın Galatia Eyaleti’nin başkenti olan Ankyra, ilk imparatora ve Tanrıça Roma’ya adanmış tapınağı ile günümüze çok önemli bir belge ulaştırmıştır. Ankara Roma ve Augustus Tapınağı’nın Res Gestae Divi Augusti Yazıtı (RGDA), ilk Roma imparatoru Augustus’un otobiyografisinin en iyi korunan örneği olarak Roma ve Eskiçağ tarihinin en önemli yazılı belgelerinden biri sayılmaktadır. RGDA sivil ve askeri alanlarda imparatorun gerçekleştirdiği işleri, bir imparator olarak anılmasıyla ilgili olaylar örgüsünü aktarmaktadır. Onun anlatımından geriye kalan bu vesika Galatia’nın başkenti Ankyra’da imparatorluk dili Latince ve eyalet dili Yunanca olarak tapınakta yer almaktadır. Roma ve Augustus Tapınağı’nın günümüze taşıdığı bu önemli belge, dikkati çekmeye başladığı ilk günden itibaren herhalde en çok kopyalanan yazıt olmuştur.
Yazıtın bilim dünyasına ilk tanıtılması 16. yüzyılda kabataslak yapılmış bir kopya ile mümkün olmuştur. I. Ferdinand’ın büyükelçisi Ogier Ghiselin de Busbecq ve beraberindekiler Kanuni Sultan Süleyman’a yaptıkları ziyaretlerinin dönüşünde Ankara’daki kalışları sırasında Latince yazıtın bir kısmını kaydetmişlerdir. Busbecq, tapınağı bölge valisinin ikametgahı olarak yorumlamıştır (2011: 54). Heyette bulunan H. Dernschwam, tapınağın ilk eskizini çizerek buranın tiyatro, praetaneum gibi bir yapı olduğunu düşünmüştür (Dernschwam 1992: 250-260). 1640’larda Ankara’yı ziyaret eden Evliya Çelebi, Hacı Bayram Veli Camii’ne yönelik aktarımlara yer verirken tapınaktan ve yazıttan bahsetmez. 1688’lerde hevesli bir yazıt koleksiyoneri olan ve Hollandalı bir ticaret şirketinin Smyrna’da (İzmir) konsolos yardımcılığı görevi yapan Daniel Cosson, yazıtın tam kopyasını elde etmek üzere çeşitli girişimlerde bulunmuştur. 1701'de Joseph Pitton de Tournefort’un, Fransa Kralı XIV. Louis'nin emirleri doğrultusunda gerçekleştirdiği, Doğu’ya ziyareti sonrasında yanında getirdiği yazıt kopyası, nüshanın tıpkıbasımı olarak nitelendirilmiştir. Ancak ne yazık ki edisyonu kendisi tarafından yapılamamış ve bu iş 27 yıl sonra Edmund Chishull’a düşmüştür (Call 1866: 202). Tournefort ise Yunanca yazıtın bulunduğu duvara dayalı evlerin iç mekanlarında kalan kısmının tahribe uğramış olduğunu, Yunanca yazıtın okunabilmiş olsaydı tapınak hakkında daha fazla bilgi sahibi olunabileceğini ifade etmiştir. (2005: 228). Paul Lucas eylül ayında 20 gün boyunca çalışıp Latince metnin transkripsiyonunu yaparak yayımlamıştır (1714: 138-148). Richard Pococke, 1735’de tapınağı ziyaretinde yazıtın Yunanca kısmının ilk kaba kopyasını alabilmiş, kopyalamadığı kısmın tapınağa bitişik evlerin içinde kaldığını kaydetmiştir (Pococke 1745). John Macdonald Kinneir, 20 Eylül-10 Ekim 1813 arasında yazıtın bütüncül transkripsiyonuna yönelik girişimlerde bulunmuş, ancak detaydan ve kesinlikten uzak bir betimden öteye gidememiştir. 1833’de Fransız Eğitim Bakanı François Guizot, Fransız Bilim Akademisi’nin araştırma yapmak üzere Anadolu’ya araştırmacı göndermesine karar vermiştir. Charles Texier bu misyon kapsamında 1834’de Ankara’ya gelmiştir. Texier, henüz Ankara’ya ulaşmadan İzmir’deyken Augustus Tapınağı’nın yıkılıp taşlarıyla bir hamam yapıldığına dair çıkmış dedikoduların asılsızlığına çok sevinerek tapınak hakkındaki gözlemlerine başlamıştır. Latince yazıtta çürümeler ve üzerine yazılı olduğu duvarda kırıklar olduğunu aktarmıştır. Yunanca yazıtın büyük kısmının tapınağa bitişik evlerin kerpiç duvarları tarafından gizlendiğini ve Latince yazıtın bir çevirisinden ibaret olduğunu bildirmiştir (Texier 1862: 483-485). Fransa Eğitim Bakanlığı’na 16 Temmuz 1834’de ilettiği rapor ile anıtın genel durumundan bahsederek bilgi vermiştir (1837: 7).
William J. Hamilton 1836’da, söz konusu evlerden boş olanının tapınağın cellasına bitişik kerpiç duvarının yıkılması konusunda evin sahibinden ve Hafız Ağa’dan izin alabilmiş olması dolayısıyla şanslıdır. Böylece ortaya çıkan, oldukça iyi korunagelmiş 5 sütunluk yazıt, Latince metnin çevirisindeki birçok boşluğun tamamlanmasına, özellikle Latince yazıtta takip edilmesi çok güç olan, Augustus tarafından inşa edilmiş binaların isimleriyle ilgili bilginin elde edilmesine olanak sağlamıştır. Ancak Yunanca yazıtın tespit edilebilmiş kısmı tüm yazıtın yarısından çok daha azını içermektedir ve geri kalan kısım ise diğer iki evin kullanım alanında kalmaktadır. Hamilton bu evlerde çalışmasını sürdürebilmesi için ev halkından aldığı izinle yaptığı gözlemler sonucunda yazıtın burada kalan bölümünün kerpiç bir duvar ile kapalı olmayıp açıkta olmasından dolayı tahribata uğramış olduğunu ifade etmektedir (Hamilton 1842: 421-422).
1859’da Berlin Akademisi, A. D. Mordtmann’ı yazıtın estampaj (papier-mâché) kalıbını almak üzere görevlendirilmiş, ancak tapınağın duvarına yaslanmış olan evin ahalisinin, evlerinin içine girilmesine müsaade etmemesi nedeniyle kalıp alma işlemi gerçekleşememiştir. Öte yandan Mordtmann, kalıp alınmasının halihazırda hassas olan yazıta zarar vereceğini de vurgulamıştır (Shipley 1924: 334). 1861'de III. Napoleon tarafından Anadolu’da keşif gezileri gerçekleştirmek üzere görevlendirilmiş Georges Perrot ve Edmund Guillaume başkanlığında bir bilim heyeti gönderilmiştir. Perrot ve Guillaume, Latince metnin tamamını ve Yunanca metnin görülebilen bölümlerinin bir kopyasını çıkarmışlardır. Perrot, tapınak duvarına dayalı olan evlerin varlığından bahseder. Bu evlerden biri Ahmet Ağa’ya aittir ve Perrot, Ahmet Ağa’nın çocuğunun hasta olması ve yanlarındaki doktorun çocuğu muayene etmesi vesilesiyle yazıtın bir kısmını kayıt altına alabilmiştir. Bu evin yanında bulunan bir depo tarafında kalan yazıtı ise Paşa’nın araya girerek izin sağlamasıyla okuma fırsatını bulmuştur (Perrot 1863: 300-301).
Perrot’nun çalışması, Th. Mommsen’ın 1865’deki edisyonuna temel oluşturmuştur (Call, 1866: 202-204). J. H. Mordtmann, babası A. D. Mordtmann’a yazdığı bir mektupta Akademi’nin Monumentum Ancyranum gibi ileri düzeyde epigrafi bilgisi gerektiren karmaşık bir metnin söz konusu olmasından dolayı, babası yerine daha genç ve söz konusu dillerde ehil birinin görevlendirilmesi gerektiğini ifade eder. Öte yandan Th. Mommsen’ın, babasının yani A.D. Mordtmann’ın elde ettiği kopyayı hatalı ve tek taraflı kaleme alınmış bir iş olarak nitelendirmiş olmasının sert bir eleştiri olduğunu, Perrot’nun başarısının gereksiz yere abartıldığını vurgular (Mordtmann 1925, dipnot 183). Mommsen gerçekten de Mordtmann’ın yaptığı transkripsiyonu özensiz ve sadelikten uzak bulmakta, tashihi doğru yapsa bile bazı yerlerde yanılıp yazıtta olmayan eklemeler yaptığı konusunda eleştirmektedir. Hatta RGDA'nın 5. Bölüm 24-34 arasını da buna örnek olarak göstermektedir (Mommsen 1865: 20).
1882 yılında Berlin Bilim Akademisi tarafından görevlendirilen Carl Humann ve Otto Puchstein, Augustus Tapınağı’ndaki yazıtın kopyasını çıkarmak için Ankara’ya gelmişlerdir ve daha çok yazıtın kendisi ile ilgilenmişlerdir. Bu süreçte kopyaları alabilmek için cellaya bitişik bazı evlerin duvarlarını valinin de izniyle ev sahiplerine ödenen ücret karşılığı yıktırıp tekrar onartmışlardır. Ev sahiplerini ikna süreçlerinin yorucu olduğunu aktaran Humann, kendisinden evvel Yunanca yazıtın kopyasını almak üzere girişimlerde bulunan Hamilton ve Perrot’nun bu nedenle dokuzuncu sütundan öteye gidemediklerini, Mordtmann’ın ise evlerin içine dahi giremediğini ifade eder. Sonunda, C. Humann 78’i Latince ve 116’sı Yunanca olmak üzere yazıtın tümünü içeren toplam 194 plaka alçı kopyayı 20 kutuya yerleştirerek alabilmiş ve Eylül 1882’de Berlin Müzesi’ne iletilmesini sağlamıştır (Humann ve Puchstein 1890, 38-43). Bu kopya Mommsen’ın çalışmasını revize ederek 1883 yılındaki edisyonuna temel oluşturmuştur (Shuckburgh 1896, 176). Yazıta güncel dokunuşlara bakacak olursak, J. Scheid tarafından 2007’de kapsamlı bir edisyon yapılmıştır. S. Mitchell, tapınakta bizzat çalışarak çevresel koşullardan oldukça etkilenen yazıtı yeniden ele almış ve detaylı fotoğraflama gerçekleştirmiştir (Mitchell ve French, 2012) Tahribata açık ve kırılgan bir metin olması nedeniyle P. Botteri başkanlığındaki bir ekip Ankara Projesi (Progetto Ankyra) kapsamında 3 boyutlu taramasını yaparak yazıtı sayısallaştırmıştır. Bu da en son yapılan kopyalama girişimidir (Botteri ve diğ. 2018).
Giovanni Leonardi’nin Res Gestae Çevirisi
Yazıtın kopyalanması girişiminde bir Ankaralı da yer almıştır: Giovanni Leonardi. Ankaralı bir eczacı olan Leonardi, Roma ve Augustus Tapınağı’nı korumakla görevlendirilmiştir. Yazıtı kopyalamaya çalışanlara yardım etmekle kalmamış, aynı zamanda Osmanlı yetkili mercilerine hem tapınağın hem de taşıdığı yazıtın önemi hakkında ayrıntılı rapor sunmuştur. Bu rapor Res Gestae’nin bir çevirisini de içermektedir. Resmî yazışmalardan anlaşıldığı üzere Leonardi, yazıtın belgelenmesi için yaklaşık 30 yıl boyunca çaba göstermiştir. Hazırladığı raporda, Osmanlıca çevirisinin yer yer Latince yazıtı tam olarak karşılayamadığını belirterek, metnin bazı kısımlarının anlaşılmasının güçlüğüne dikkat çekmiştir. Görünüşe göre, Texier ve Hamilton’un daha önceki kopyalama girişimlerinin ardından Leonardi de kendi çabasıyla bir kopya oluşturma girişiminde bulunmuştur.
de Busbecq, O. G. 2021. Itinera Constantinopolitanum et Amasianum: İstanbul ve Amasya Seyahatnamesi, (Latinceden Çev. Ç. Dürüşken), (Latince aslıyla birlikte), Alfa Yayınları, Veritas Dizisi, İstanbul.
Botteri, P., V. Veronesi, S. Ravalico. 2018. Progetto Ancyra. Il tempio di Augusto e Roma ad Ankara, Edizioni Università di Trieste, Trieste.
Call, W.M.W. 1866. “The Inscription at Ancyra, The Fortnightly Review 6/32: 200-217.
Dernschwam, H. 1992. İstanbul ve Anadolu’ya Seyahat Günlüğü. (Çev. Y. Önen), Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.
Evliya Çelebi b. Derviş Muhammed Zıllî 2001. Evliya Çelebi Seyahatnâmesi (Topkapı Sarayı Bağdat 305 Yazmasının Transkripsiyonu-Dizini), Y. Dağlı ve S. A. Kahraman (yay.), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
Hamilton, W. 1842. Researches in Asia Minor, Pontus, and Armenia: With Some Account of their Antiquities and Geology (Cambridge Library Collection - Travel, Middle East and Asia Minor). Cambridge University Press, Cambridge.
Humann, C., O. Puchstein. 1890. Reisen in Kleinasien und Nordsyrien: ausgeführt im Auftrage der Kgl. preussischen Akademie der Wissenschaften. Dietrich Reimer, Berlin.
Lucas, P. 1712. Voyage Du Sieur Paul Lucas, Fait Par Ordre Du Roi Dans La Grece, L’Asie Mineure, La Macedoine Et L’Afrique. La Compagnie, Amsterdam.
Macdonald Kinneir, J. 1818. Journey throught Asia Minor, Armenia and Koordistan in the years 1813 and 1814, London.
Mitchell, S., D. French. 2012. Inscriptions of Ancyra, The Greek And Latin Inscriptions Of Ankara (Ancyra), Vol. I. From Augustus to The end of the Third Century AD, (Vestigia Band 62; Kommission für Alte Geschichte and Epigraphik des Deutschen Archäologischen Instituts; Verlag C. H. Beck, München.
Mommsen, Th. 1865. Res Gestae divi Augusti: ex Monuments Ancyrano et Apolloniensi. Apud Weidmannos, Berolini.
Mommsen, Th. 1883. Res Gestae Divi Augusti ex Monumentis Ancyrano et Apolloniensi, with eleven photogravure plates, Berlin.
Mordtmann, A.D. 1925. Anatolien, Skizzen und Reisebriefe aus Kleinasien 1850-1859 (Neudruck der Ausgabe).
Perrot, P. 1863. “Souvenirs D'asie-Mineure: Ii. Trois Mois A Angora, L'administration Ottomane et les Chrétiens”, Revue des Deux Mondes (1829-1971), Seconde Période, 44/2: 299-339.
Pococke, R. 1745. A Description of the East and Some Countries II. London.
Scheid, J. 2007. Res gestae divi Augusti = Hauts faits du divin Auguste. Le trois cent quatre-vingt-sixième de la série latine de la Collection des universités de France. Paris: Les Belles Lettres.
Shipley, F.W. 1924. Velleius Paterculus and Res Gestae Divi Augusti. (yazar: Augustus, Çev. F.W. Shipley) Loeb Classical Library. Harvard University Press.
Shuckburgh, E.S. 1896. C. Suetoni Tranquilli, Divus Augustus, edited with Historical Introduction, Commentary, Appendices and Indices, by. E. S. Shuckburgh, Cambridge University Press.
Texier, C. 1862. Asie Mineure; Description Geographique, Historique et Archeologique des Provinces et des Villes de la Chersonnese d' Asie. Typographie de Firmin Didot Freres, Fils et C., Editeurs Imprimeurs de L' Institut de France, Paris.
de Tournefort, J. 2005. Tournefort Seyahatnamesi, (editör S. Yerasimos, Çev. A. Berktay, T. Tunçdoğan), Kitap Yayınevi İstanbul.